Fel rhan o bartneriaeth rhwng Arsyllfa a Gyda’n Gilydd Dros Newid, rydym yn falch iawn i gylfwyno’r cyntaf mewn cyfres o fyfyrdodau gan y fenter cymdeithasol yn cyflwyno eu gweledigaeth ar gyfer dyfodol Cymru, a beth gellir ei wneud i gynyddu llesiant mewn lle yn ein cymunedau.
Mae etholiadau’r Senedd sydd ar ddod yn gyfle croesawgar i gymdeithas sifil ddylanwadu ar faniffestos y pleidiau gwleidyddol sy’n cystadlu am rym. Bydd y materion a fydd yn cael eu codi’n sicr o gynnwys ystyriaeth o sut y gallai polisïau cenedlaethol gefnogi cymdogaethau, pentrefi a threfi’n well o ystyried eu rôl hanfodol yn lles ein cenedl. Mae degau o filoedd o grwpiau a sefydliadau cymunedol yn bodoli yng Nghymru, sy’n ffurfio adnodd enfawr y dylid gwneud y gorau o’u potensial.
Gwyddwn fod gan gymunedau sy’n lleoedd da i fyw ynddynt gyfalaf cymdeithasol uchel, maent yn debygol o fod yn drefnus a bod yn berchen ar asedau ffisegol neu’n eu rheoli. Os yw grŵp neu sefydliad cymunedol yn bodoli fel endid ffurfiol, efallai y bydd angen rhywfaint o gyllid y gellir ei ddefnyddio i adeiladu ar anghenion a chryfderau unigryw’r gymuned, a hybu a chynnal eu heffaith. Mae gweithredu dan arweiniad y gymuned yn gweithredu ym maes ‘atal’, gan leihau nifer y bobl rhag gorfod defnyddio gwasanaethau cyhoeddus, ond maent yn ymgymryd fwyfwy â swyddogaethau gwasanaeth cyhoeddus eu hunain yn yr amgylchedd heriol presennol lle mae gwasanaethau’n ei chael hi’n anodd cyflawni eu rhwymedigaethau statudol.
Mae ein polisïau presennol i gyd yn tynnu sylw at bwysigrwydd gweithredu dan arweiniad y gymuned, ond eto nid oes polisi cyffredinol ar waith sy’n darparu arweinyddiaeth glir a throsolwg o fwriadau. Mae pa mor rhwydd y gall cymunedau gaffael asedau’n amrywio o sir i sir. Mae Deddf Llesiant a Chenedlaethau’r Dyfodol yn ei gwneud yn ofynnol i gymunedau fod yn bresennol mewn fforymau gwneud penderfyniadau fel partneriaid cyfartal, ond yn aml na pheidio mae pobl yn esgus cefnogi’r gofyniad hwn. Mae dibyniaeth lwyr o hyd ar gyllid grant sydd mewn prinder cynyddol ac, ar ben hynny, yn gystadleuol iawn i’w gael.
Ni ddylai ymchwil a gwerthuso fod yn ‘ychwanegiadau’ dewisol ond maent yn parhau i fod yn anodd eu cael i grwpiau cymunedol o ystyried y diffyg sgiliau a chapasiti sy’n cael eu cofnodi ganddynt. Mae sefydliadau angor yn dweud y gellid cyflawni mwy gydag arweinyddiaeth a seilwaith cenedlaethol wedi’u canoli o amgylch llwyfan ar gyfer newid sy’n darparu mwy o gyfleoedd ar gyfer datblygu sgiliau, cydweithio a rhannu dysgu.
Nid yw’r rhain yn rhwystrau anorchfygol. Gellir mynd i’r afael â nhw gydag arweinyddiaeth genedlaethol ddifrifol sy’n priodi datganiadau polisi clir â seilwaith cefnogol, a modelau ariannu sy’n blaenoriaethu’r cymunedau hynny sydd fwyaf mewn angen. Mae Gyda’n Gilydd dros Newid Cymru wedi tynnu sylw at 8 mater y byddem yn disgwyl i’r pleidiau gwleidyddol eu hystyried ac ymrwymo iddynt (gweler y ddolen isod), os ydynt o ddifrif ynglŷn â chynnydd a newid er mwyn bywydau gwell a chyfiawnder cymdeithasol.
